Grev hakkı nasıl evrimleşti?

Grev her toplumsal eylem gibi zaman içinde değişim gösterdi. Yüzyılın başında uygulanan grevlere göre; bugün uygulanan grevler çoğunlukla bir iş uyuşmazlığının bir evresi olarak algılanıyor ve toplu sözleşmenin son aşamasında yürürlüğe sokulan sendikal bir eylem türü olarak yaşama geçiriliyor. Bugün, birçok ülkede grev hakkı yasal bir hak. Ancak bu hak kimi ülkelerde -ki bu ülkelerin büyük çoğunluğu demokratik süreç olarak alt düzeyde- grev, toplu sözleşmenin tamamlayıcı bir unsuru olarak görülüyor. Kimi ülkelerde ise grev, tüm uygulama biçimleriyle yalnızca toplu sözleşme sürecinde ortaya çıkmayan farklı politik tutum alışlarda sendikalara güç veren demokratik yasal bir hak.

Grev bir bütün olarak endüstriyel ilişkiler sisteminden bağımsız düşünülemeyecek kollektif bir tutum alış ve doğrudan üretim eylemidir.

Grev durumunun ortaya çıkması genellikle büyük soruların var olduğunun da bir belirtisi, kanıtıdır.

Bazı ülkelerde grevler işin sona erdirilmesi gibi bir etki doğurmakta ve işverenlere, grevci işçiler yerine yeni işçi istihdam etme olanağı tanımaktadır. Bazı ülkelerde ise bir grev yapıldığında, işveren işçileri işten çıkarabilir veya geçici veya sürekli olarak onların yerine yeni işçi istihdam edebilir.

Grev eylemi de, herhangi bir toplumsal olgu gibi, ekonomik, toplumsal, teknolojik ve diğer değişikliklerden etkilenmektedir. Teknolojik ilerlemeler, giderek artan uluslararası ticaret ve çokuluslu şirketlerin yaygınlığı, ücretlinin yaşama koşullarını ve çalışmayla ilişkilerini etkileyen unsurlardır ve bunların tümü grev üzerinde önemli etkilerde bulunur.

Grev türleri nelerdir?

Grev, amaçlarına ve uygulanma biçimlerine göre değişiklik gösterir ve farklı adlarla belirtilir.

 -Çıkar (Menfaat) grevi: Toplu sözleşmenin yasal prosedürü içinde ortaya çıkan grevlerdir. Toplu sözleşme görüşmelerinde anlaşma sağlanamaması veya uyuşmazlıkların belirli bir dönemde çözümlenememesi durumunda gerçekleştirilen grevlerdir.

 -Hak grevi: Yürürlükteki toplu sözleşmenin hüküm veya hükümlerinin uygulanmaması durumunda yapılan grevlerdir.

 -Genel grev: Yalnızca bir işletmede ya da işkolunda değil, tüm işkollarında üretimin topluca bırakılması eylemidir.

 -Dayanışma grevi: Ulusal veya uluslararası düzeyde demokratik kazanımları korumak, geliştirmek amacıyla başlatılan bir ya da birçok grev veya eylemle dayanışma göstermek amacıyla gerçekleştirilen grevdir.

Grev belirli bir amaçla yapılır. Bu amaç doğrudan ve yalnızca o işyerini ilgilendirdiği gibi o ülkedeki veya başka bir ülkedeki işçi veya demokrasi mücadelesini desteklemek amacıyla gerçekleştirilebilir. Birçok kez tanık olunduğu gibi bir yasanın değiştirilmesi ya da politik iktidarın düşürülmesi amacına yönelik olabildiği gibi emek ve demokrasi karşıtı yönetim oluşturma girişimlerine karşı da uygulanabilir.

Her eylemde olduğu gibi grevin belirgin bir amacı olmalıdır. Bu amaç grevin niteliğini, biçimini, süresini, katılım düzeyini belirler, belirlemelidir.

Grevin biçimleri de çok farklılık gösterir:

-İşyerinde çalışan tüm işçilerin üretimi durdurması,

-İşyerinde çalışanların bir bölümü, bütün işyerinde işin durdurulmasına yol açan bir biçimde işi bırakması,

-İşyerinde tüm işçilerin belirli aralıklarla ve kısa sürelerle çalışmaya ara vermesi,

-İşyerinde çalışan işçilerin sistemli olarak verimliliği düşürmesi,

-İşçilerin sağlık kurumuna gitmek üzere topluca izin istemeleri,

-İşçilerin, işyerindeki işlerine aşırı bir özen göstererek üretimi düşürmeleri,

-İşyerinde işi durdurarak işyerini terk etmemesi,

-İşyerini topluca terk ederek yürüyüş ve gösteri düzenlemesi.

Sendikaların grev dışı eylemleri nelerdir?

Sendikalar grev dışında da mücadele araçlarını kullanırlar. Mitingler, yürüyüşler, tüketici boykotları, protestolar, kampanyalar bunların başta gelenleridir. Sendikalar tüm bu demokratik mücadele yöntemleriyle istemlerini yaşama geçirmeye çalışırlar.

Grev ve eylemler nasıl başarılı olur?

Grev ve eylemler uygun zamanda, uygun koşullarda, ve mutlaka üyelerinin birliği sağlanarak yaşama geçirilirse başarılı olurlar. Bunun için üyelerin sorun ya da sorunlar karşısında bilgilendirilmesi, örgütlendirilmesi, eyleme katılımının sağlanması gerekir.

Eylem için temel şartlardan birisi birliktir.

Birlik açıklıkla ve katılımla sağlanabilir.

Uygun koşullarda gerçekleştirilmeyen; başlama, yükselme ve sonuçlandırma aşamaları belirlenmeyen, riskler ve tehlikeleri saptanmayan, koşulların değişmesini dikkate almayan, birliği koruyamayan, yılgınlık ve panik yaratabilecek örgütlenmelerle gerçekleştirilecek, ayrımcılığa neden olabilecek eylemler başarılı olamazlar.

"Eylem için eylem", "Eylem her şey, amaç hiçbir şey" yaklaşımı; sendikaya, örgütlülüğe ve kazanımlara büyük yaralar açabilir. Böylece amaçlananlar gerçekleşmez, provakasyonlara neden olabilir, hatta yıllarca üyeler üzerinde yılgınlık yaratabilir.

Türkiye'de grev yasakları nasıl etkisizleştiriliyor?

Türkiye'de grev hakkına yasalarla geniş yasaklar getirilmiştir. Grevin etkinliğini ortadan kaldıran bu yasaklar genel olarak şöyledir:

 -Grev tümüyle toplu sözleşme sürecine bağlı kılınmıştır: Greve getirilen bu sınırlama sonucu; hak grevi, dayanışma grevi, genel grev yasaklanmıştır.

-Grev katı yasal sürelerle etkisizleştirilmiştir: Türkiye'de grev kararı almak ve bunu uygulamak için belirli sürelere uymak zorunluluğu vardır.

 -Grev kararı, lokavt hakkı ile sindirilmektedir: Grev kararı alınmasının ardından işveren lokavt ilan ederek toplu işten çıkarma hakkı edinebilmektedir.

 -Grev yasağı kapsamı geniştir: Grev uygulamasının yapılamayacağı birçok işyeri, işletme, işkolu bulunmaktadır. Milli Savunma Bakanlığı ve Jandarma Genel Komutanlığı işyerleriyle birlikte; su, elektrik, havagazı, termik santrallarını besleyen linyit üretimi, tabii gaz ve petrol sondajı, üretimi, tasfiyesi, dağıtımı işyerlerinde, petrokimya işlerinde, bankacılık sektöründe, kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye, şehir içi deniz, kara ve demiryolu ve diğer raylı toplu yolcu ulaştırma hizmetlerinde grev yasağı vardır.

 -Grev yasaklanması için Hükümete olağanüstü yetkiler tanınmıştır: Hükümet, "Genel Sağlık", "Milli Güvenlik" gerekçesiyle belirli süreler için grev erteleme hakkına sahiptir.

 -Grevin ertelenme döneminde uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu sona erdirmektedir: Hükümetin grev ertelemesini ardından özel hakeme başvurulmakta, ancak uyuşmazlık çözümlenemezse; toplu sözleşmeyi kararlarına itiraz edilemeyen ve dava açılamayan Yüksek Hakem Kurulu sonuçlandırmaktadır.

 -Olağanüstü dönemlerde grev valiliklerin onayına bağlıdır: Grevin oluşma nedeni ile hiçbir ilişkisi olmayan bir nedenle uygulanan sıkıyönetim ya da olağanüstü hal ilanı grevi olanaksız kılmaktadır

 -Grev oylamasında greve çıkılmaması ikinci bir cezalandırmaya neden olmaktadır: Grev oylamasında greve çıkılmamasına karar verilirse, oylamanın kesinleşmesini izleyen 15 gün içinde tarafların anlaşması zorunluluğu getirilmektedir. Bu sürede de sonuca varılmamışsa sendikanın yetkisi düşmekte ve toplu sözleşmeyi Yüksek Hakem Kurulu sonuçlandırmaktadır.

 -Greve başlamak için katı süreler uygulanmaktadır: Greve çıkmak için sendikanın uymakla yükümlü olduğu süreler, hiçbir prosedür hatasına olanak vermemektedir.

 -Greve çıkan işçiler işyeri önünde gösteri yapma olanağına sahip değildir.

-Grevde geçen süreler kıdem tazminatından sayılmaz.

-Grev gözcülüğünün hakkı kısıtlıdır.

Sendikalar kitle eylemlerini neden gerçekleştirirler?

Sendikalar demokratik ve toplumsal istemleri yanında toplu sözleşme istemlerini gerçekleştirmek, kazanımlarını korumak veya siyasal istemlerini geniş halk kesimlerine iletmek amacıyla kitle eylemleri düzenlerler. Bundan amaç; hem kamuoyunu duyarlı kılmak hem de istemlerin kitleselliğini göstermektir.

Sendika üyeleri örgütlü kitlesel eylemlere katılımı, toplumsal bir sorumluluk olarak görmeli; sendikalarına güç vermelidirler. Böylece sendikal birlik daha da gelişecek, hak ve istemler yaşama geçirilebilecektir. Suskunluk sese, istem gerçeğe dönüşecektir.